خبرگزاری میز نفت:
به گزارش میزنفت، صدها هزار تن نفت خام لیبی در نیمه نخست سال ۲۰۰۹ از پایانههای این کشور بارگیری شد و راه آسیا را در پیش گرفت، در حالی که قراردادهای اصلی فروش هنوز نهایی نشده بودند. اسناد مربوط به معاملات پتروچاینا و یونیپک در ژوئن همان سال، یعنی پس از پایان دورهای که نفت در آن تحویل شده بود، به امضا رسیدند.
این اسناد باید پیش از خروج نخستین محموله، قیمت پایه، فرمول قیمتگذاری، زمان تحویل، کیفیت نفت، مهلت پرداخت و جریمه تأخیر را مشخص میکردند؛ اما در عمل، نفت زودتر حرکت کرد و قرارداد دیرتر رسید.
پرونده پس از سقوط حکومت قذافی از بایگانیهای دولتی بیرون آمد و به یکی از مهمترین اسناد درباره سازوکار غیرشفاف تجارت نفت لیبی در آن دوره تبدیل شد.
هیچ مدرک علنی درباره پرداخت رشوه از سوی پتروچاینا یا یونیپک در این معاملات منتشر نشده و تخفیف عددی ثابتی نیز برای همه محمولهها ثبت نشده است. مسئله اصلی، مجموعه امتیازهایی بود که در ساختار معامله پنهان میشد: تحویل نفت پیش از امضای سند، پرداخت دیرهنگام، نبود تاریخ دقیق بارگیری و امکان استفاده از نوسان قیمت بازار.
وقتی نفت زودتر از قرارداد حرکت کرد
ماجرا به نیمه نخست سال ۲۰۰۹ بازمیگردد. شرکت ملی نفت لیبی صدها هزار تن نفت خام در اختیار پتروچاینا و یونیپک قرار داد. یونیپک بازوی بازرگانی سینوپک و یکی از بازیگران بزرگ تجارت نفت آسیاست.
قراردادهای این محمولهها در ژوئن ۲۰۰۹ امضا شدند؛ زمانی که دوره ششماهه تحویل به پایان رسیده بود. در واقع، شرکت ملی نفت ابتدا دارایی کشور را در اختیار خریدار قرار داد و بعد از آن سند رسمی معامله را تکمیل کرد.
در یک معامله استاندارد، قرارداد باید پیش از بارگیری نهایی شود. قیمت پایه، فرمول قیمتگذاری، بازه تحویل، مشخصات نفت خام، مهلت تسویه و جریمه دیرکرد، همه باید از قبل روشن باشند. تحویل نفت بدون قرارداد معتبر، قدرت حقوقی فروشنده را کاهش میدهد و دست خریدار را برای چانهزنی بازتر میکند.
گزارش بازرسی سال ۲۰۱۰ نتیجه گرفت معاملات بررسیشده فاقد شروط لازم برای تضمین بهترین قیمت برای لیبی بودند. از نگاه بازرسان، بخشی از منفعتی که باید به خزانه عمومی میرسید، در اختیار مشتریان خارجی قرار گرفته بود.
شش ماه اعتبار رایگان برای خریدار
تأخیر در امضای قرارداد فقط یک بینظمی اداری نبود. خریدار نفت را تحویل میگرفت، امکان فروش یا پالایش آن را پیدا میکرد و پول فروشنده اصلی را دیرتر میپرداخت.
در تجارت محمولههای بزرگ، حتی چند هفته تأخیر در پرداخت میتواند میلیونها دلار منفعت مالی ایجاد کند. خریدار در این مدت از منابعی استفاده میکند که هنوز بابت آن تسویه نکرده است.
رافع الدربی، از تدوینکنندگان گزارش بازرسی، برآورد کرده بود این روش میتواند در هر محموله میلیونها دلار زیان به لیبی وارد کند. خسارت تنها از کاهش احتمالی قیمت ناشی نمیشد؛ سود پولی که باید در اختیار خزانه قرار میگرفت نیز نزد خریدار باقی میماند.
در چنین ساختاری، شرکت ملی نفت لیبی عملاً به تأمینکننده اعتباری مشتریان خارجی تبدیل شده بود؛ بدون آنکه تضمین روشنی برای جبران هزینه تأخیر دریافت کند.
اختیار طلایی انتخاب زمان بازار
نجوا البشتی، مدیر سابق قراردادهای نفت خام شرکت ملی نفت لیبی، هشدار داده بود تاریخ دقیق تحویل در برخی قراردادها مشخص نشده است. همین خلأ میتوانست به خریدار اجازه دهد دریافت محموله را به زمان مطلوبتری منتقل کند.
قیمت نفت روزانه تغییر میکند. قرارداد استاندارد، بازه بارگیری یا «لیکان» را تعیین میکند و خریدار باید در همان دوره نفتکش خود را اعزام کند. نبود زمان دقیق، بخشی از ریسک نزول بازار را به فروشنده منتقل میکند و اختیار بیشتری در اختیار خریدار میگذارد.
معنای «تخفیف پنهان» در همین نقطه روشن میشود. شاید روی صورتحساب عبارت ۱۰ یا ۲۰ درصد تخفیف درج نشده باشد، اما انتخاب زمان ارزانتر، تأخیر در پرداخت و استفاده بدون هزینه از منابع مالی، قیمت مؤثر خرید را پایین میآورد.
چرا فروش به یونیپک حساس شد؟
یکی از محورهای اعتراض البشتی، فروش مستقیم نفت به شرکتهای بازرگانی آسیایی بهجای پالایشگاههای مشخص بود. یونیپک برخلاف یک پالایشگاه مستقل، بازوی تجارت جهانی سینوپک است و میتواند محموله را میان پالایشگاهها، شرکتهای وابسته یا مشتریان ثالث جابهجا کند.
فروش به یک شرکت بازرگانی بهخودیخود تخلف محسوب نمیشود. مشکل زمانی آغاز میشود که انتخاب خریدار بدون رقابت شفاف، مجوز روشن، قیمتگذاری قابل حسابرسی و شروط قراردادی دقیق انجام شود.
گزارش بازرسی از معاملاتی سخن میگفت که افراد فاقد اختیار کافی آنها را نهایی کرده بودند. در بخشی از گزارش آمده بود مدیر اداره نفت خام، محمولههای فوری را بدون مراجعه به مقام بالاتر میفروخت.
ترکیب اختیار فردی، فروش فوری و قراردادهای دیرهنگام، امکان تشخیص قیمت واقعی و زمان قطعی تعهد را دشوار میکرد.
قرارداد میان دوستان
ساختار نفتی حکومت قذافی بهشدت متمرکز و غیرشفاف بود. شرکت ملی نفت، تولید، صادرات و بخش بزرگی از درآمد ارزی کشور را کنترل میکرد و جزئیات قراردادها در اختیار افکار عمومی یا نهادهای مستقل قرار نمیگرفت.
سامیر الشریف، حقوقدان مشارکتکننده در تدوین گزارشها، این نظم را «سیستم قرارداد میان دوستان» توصیف کرده بود. گزارشهای تخلف نوشته میشدند، اما در سطوح بالاتر بایگانی میماندند.
در چنین محیطی، امتیاز فقط از مسیر کاهش صریح قیمت منتقل نمیشد. انعطاف در تسویه، دسترسی زودهنگام به محموله، نبود جریمه و استفاده از اطلاعات درونی، هرکدام ارزش اقتصادی مستقلی داشتند.
شرکت ملی نفت لیبی همچنین چند حساب بانکی برای دریافت درآمد محمولهها داشت و بازرسان، ردیابی جریان پرداختها را دشوار توصیف کرده بودند.
شکری غانم چه گفت؟
شکری غانم، نخستوزیر سابق لیبی و وزیر نفت و رئیس شرکت ملی نفت از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۱، اعلام کرد از قراردادهای پستاریخشده اطلاعی نداشته است.
او امضای دیرهنگام را الزاماً نشانه فساد نمیدانست و توضیح داده بود گاهی توافق از طریق فکس یا تلکس انجام میشود و سند رسمی در مرحله بعد تکمیل میگردد.
محمد الکیلانی، رئیس سابق اداره حقوقی شرکت ملی نفت، دیدگاه متفاوتی داشت. او گفته بود پستاریخزدن قرارداد برخلاف مقررات داخلی بود و تنها در شرایط استثنایی و با تأیید هیئتمدیره امکان داشت.
محمود مختار، حقوقدان لیبیایی، نیز تحویل نفت بدون قرارداد معتبر را خلاف قانون دانسته بود.خالد نشنوش، مدیر وقت اداره نفت خام، دستکم یکی از قراردادهای مورد اعتراض را امضا کرده بود. رویترز هنگام انتشار تحقیق نتوانست پاسخ او را دریافت کند.
پاسخ چینیها و مرز میان سند و اتهام
پتروچاینا اعلام کرد از وجود قراردادهای پستاریخشده اطلاعی ندارد. یونیپک نیز از اظهارنظر خودداری کرد.
اسناد علنی ثابت نمیکنند این دو شرکت برای دریافت محمولهها رشوه پرداخت کردهاند یا از تخلف احتمالی مدیران لیبی اطلاع داشتهاند.
آنچه قابلیت استناد دارد، روشنتر و محدودتر است: نفت پیش از تکمیل قرارداد تحویل شد، امضای برخی اسناد تا شش ماه به تأخیر افتاد و بازرسان نتیجه گرفتند شروط فروش از دستیابی لیبی به بهترین قیمت محافظت نکرده است.
بنابراین، این پرونده بیش از آنکه اثباتکننده فساد قضایی شرکتهای چینی باشد، ساختار غیرشفاف و منفعتسازی را در طرف لیبیایی نشان میدهد؛ ساختاری که حسابرسی قیمت واقعی معامله را دشوار میکرد.
افشاگری که به تهدید رسید
نجوا البشتی از سال ۲۰۰۸ درباره قراردادهای فاقد تاریخ تحویل، فروشهای بدون مجوز و معامله با شرکتهای بازرگانی آسیایی نامهنگاری کرده بود.
پس از بینتیجهماندن اعتراضها، او سه نامه برای سیفالاسلام قذافی فرستاد؛ فردی که در آن زمان خود را چهره اصلاحات اقتصادی حکومت معرفی میکرد.
اعتراضها بررسی رسمی را فعال کرد، اما نتیجه عملی مشخصی نداشت. البشتی بعداً گفت پیامهای تهدیدآمیز دریافت کرده و مأموران امنیتی به او هشدار دادهاند حادثه بعدی میتواند مرگبار باشد.
رویترز نتوانست ارتباط این تهدیدها با پرونده نفتی را مستقلاً تأیید کند، اما نامههای البشتی در اسناد رسمی بازرسی ثبت شده بودند.
چرا این پرونده امروز هم اهمیت دارد؟
پرونده بشکههای بیتاریخ فقط روایتی از گذشته لیبی نیست. این ماجرا نشان میدهد نبود شفافیت در قراردادهای نفتی چگونه میتواند بدون ثبت یک تخفیف رسمی، منفعت اقتصادی را از فروشنده به خریدار منتقل کند.
در تجارت امروز نفت، ابزارهایی مانند اعتبار اسنادی، بازه دقیق بارگیری، بارنامه، فرمول قیمتگذاری، تعیین مقصد و جریمه دیرکرد برای کاهش همین ریسکها به کار میروند.
فروش مستقیم به یک شرکت بازرگانی نیز زمانی قابل دفاع است که انتخاب خریدار، قیمت، مقصد محموله، مهلت پرداخت و مجوزهای داخلی قابل حسابرسی باشند.
هرجا نفت پیش از قرارداد حرکت کند، قیمتگذاری مبهم بماند و زمان پرداخت روشن نباشد، احتمال انتقال امتیاز پنهان افزایش مییابد؛ حتی اگر روی هیچ صفحهای کلمه «تخفیف» نوشته نشده باشد.
تخفیفی که هرگز روی فاکتور نیامد
اسناد افشاشده، عدد نهایی زیان معاملات پتروچاینا و یونیپک را مشخص نمیکنند. همین نبود عدد، بخشی از اصل ماجراست؛ سازوکار معامله چنان مبهم بود که محاسبه دقیق ثروت ازدسترفته را دشوار میکرد.
در حکومت قذافی، نفت فقط منبع درآمد نبود؛ ابزاری برای توزیع امتیاز میان حلقه قدرت و شرکای خارجی نیز محسوب میشد.
پرونده بشکههای بیتاریخ نشان داد برای ارزانفروشی همیشه نیازی به نوشتن کلمه «تخفیف» نیست. کافی است نفت امروز خارج شود، قرارداد شش ماه بعد برسد و کسی نتواند فاصله میان قیمت رسمی و منفعت واقعی خریدار را اندازه بگیرد.
گاهی بزرگترین تخفیفهای نفتی همانهایی هستند که هرگز روی فاکتور نوشته نمیشوند.
منابع
گزارش تحقیقی رویترز درباره اسناد نفتی حکومت قذافی
اسناد افشاشده شرکت ملی نفت لیبی منتشرشده توسط گلوبال ویتنس
منبع:
خبرگزاری میز نفتاین خبر به صورت اتوماتیک جمع آوری شده است در صورتی که منافاتی با قوانین دارد لطفا از طریق صفحه تماس با ما گزارش دهید.
