خبرگزاری میز نفت:
وحید حاجی پور | سالهاست اثر تحریم بر اقتصاد ایران با شاخصهایی مانند کاهش صادرات نفت، محدودیت مبادلات بانکی، افزایش هزینه تجارت و افت سرمایهگذاری سنجیده میشود. اما یکی از مهمترین پیامدهای تحریم، تغییری است که در ساختار اقتصادی ایجاد میکند؛ تغییری که میتواند شفافیت را کاهش دهد، رقابت را محدود کند و زمینه شکلگیری اقتصاد رانتی را افزایش دهد.
تحریم فقط درآمدهای نفتی یا تجارت خارجی را هدف نمیگیرد، بلکه به مرور قواعد فعالیت اقتصادی را نیز تغییر میدهد. زمانی که یک اقتصاد برای ادامه فعالیت خود ناچار به استفاده از مسیرهای محدود، شبکههای خاص و روشهای غیرشفاف میشود، ارزش دسترسی به این مسیرها افزایش پیدا میکند و مزیت اقتصادی از تولید و نوآوری به سمت ارتباط و موقعیت منتقل میشود.
اثر تحریم بر شفافیت اقتصادی ایران
اقتصاد رقابتی به شفافیت نیاز دارد. اطلاعات روشن درباره معاملات، جریان سرمایه و فعالیتهای اقتصادی باعث میشود رقابت شکل بگیرد و نهادهای نظارتی بتوانند عملکرد بازیگران مختلف را بررسی کنند.
اما در شرایط تحریم، بخشی از فعالیتهای اقتصادی برای عبور از محدودیتها ناچار به محرمانه شدن است. فروش نفت، انتقال پول، بیمه، حملونقل و تجارت خارجی ممکن است از مسیرهایی انجام شود که اطلاعات آنها در دسترس عمومی قرار ندارد.
این وضعیت در کوتاهمدت میتواند یک راهکار عملی برای ادامه فعالیت اقتصادی باشد، اما زمانی که سالها ادامه پیدا کند، به تدریج ساختار اقتصاد را تغییر میدهد. کاهش شفافیت، نظارت را دشوارتر میکند و فرصت بیشتری در اختیار کسانی قرار میدهد که به اطلاعات، مجوزها و مسیرهای خاص دسترسی دارند.
اقتصاد تحریمی چگونه به اقتصاد رانتی تبدیل میشود؟
یکی از ویژگیهای اقتصاد تحریمی این است که همه فعالان اقتصادی امکان حضور برابر در بازار را ندارند. فعالیت در حوزههایی مانند تجارت خارجی، فروش نفت یا انتقال منابع مالی در شرایط محدود، نیازمند دسترسیهایی است که برای همه فراهم نیست.
در چنین فضایی، ارزش اقتصادی فقط از تولید و بهرهوری ایجاد نمیشود، بلکه توانایی عبور از محدودیتها نیز به یک مزیت تبدیل میشود. همین روند میتواند زمینه شکلگیری گروههایی را فراهم کند که قدرت اقتصادی آنها بیشتر از جایگاه تولیدی، از موقعیت و دسترسی آنها ناشی میشود.
در ادبیات اقتصاد سیاسی، این شرایط یکی از عوامل تقویت ساختارهای الیگارشیک محسوب میشود؛ ساختارهایی که در آنها بخش مهمی از ثروت و نفوذ اقتصادی در اختیار گروههای محدودی قرار میگیرد.
البته تحریم به تنهایی عامل ایجاد الیگارشی نیست. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد زمانی که محدودیتهای خارجی با ضعف نهادهای نظارتی، نبود شفافیت و تمرکز تصمیمگیری همراه شود، احتمال تثبیت شبکههای اقتصادی خاص افزایش پیدا میکند.
تجربه کشورهای دیگر از اقتصاد تحریمی
نمونههای جهانی نشان میدهد که اقتصادهای تحت فشار خارجی، در صورت نبود سازوکارهای قوی نظارتی، ممکن است با مشکلات مشابهی روبهرو شوند.
در عراق دهه ۱۹۹۰، محدودیتهای اقتصادی و تمرکز شدید تصمیمگیری، زمینه رشد شبکههای غیرشفاف را فراهم کرد. در ونزوئلا نیز کنترل گسترده بر تجارت خارجی و دسترسی به ارز، فرصتهای اقتصادی را به امتیازی محدود تبدیل کرد.
روسیه نیز نشان داد که شبکههای اقتصادی شکلگرفته در دورههای خاص، حتی پس از تغییر شرایط خارجی میتوانند به بازیگران مهم اقتصادی و سیاسی تبدیل شوند.
هزینه پنهان تحریم؛ کاهش اعتماد اقتصادی
مهمترین پیامد اقتصاد غیرشفاف، فقط فساد مالی نیست. آسیب بزرگتر زمانی رخ میدهد که فعالان اقتصادی احساس کنند موفقیت بیش از آنکه به تخصص، سرمایه و نوآوری وابسته باشد، به دسترسیهای خاص وابسته است.
در چنین شرایطی، انگیزه سرمایهگذاری کاهش پیدا میکند. سرمایهگذار به جای توسعه فعالیت مولد، به دنبال کاهش ریسک یا خروج سرمایه میرود و کارآفرین احساس میکند رقابت در شرایط برابر انجام نمیشود.
کاهش اعتماد عمومی، یکی از ماندگارترین آثار تحریم است؛ زیرا حتی پس از رفع محدودیتهای خارجی نیز به سرعت قابل بازسازی نیست.
آیا رفع تحریم مشکلات اقتصاد ایران را حل میکند؟
رفع تحریمهای خارجی میتواند بخشی از مشکلات تجارت، صادرات نفت و ارتباطات مالی را کاهش دهد، اما همه مسائل اقتصادی را از بین نمیبرد.
اگر ساختارهای غیرشفاف، انحصارها و امتیازهای خاص در طول سالهای تحریم تثبیت شده باشند، اصلاح آنها نیازمند زمان و تغییرات نهادی خواهد بود. بازگشت نفت به بازار جهانی ممکن است سریع اتفاق بیفتد، اما بازگرداندن اعتماد، رقابت سالم و شفافیت اقتصادی فرآیندی طولانیتر است.
به همین دلیل، مهمترین اثر تحریم بر اقتصاد ایران فقط کاهش درآمد یا محدود شدن تجارت نیست. خطر اصلی زمانی شکل میگیرد که اقتصاد به شرایطی عادت کند که در آن دسترسی جای رقابت، محرمانگی جای شفافیت و رابطه جای قانون را بگیرد.
تحریمها ممکن است از بیرون آغاز شوند، اما اگر شفافیت قربانی شود، بخشی از آثار آنها میتواند درون ساختار اقتصادی باقی بماند. خطرناکترین تحریم، محدودیتی نیست که فقط تجارت را کاهش دهد، بلکه شرایطی است که قواعد اقتصاد را تغییر دهد.
منبع:
خبرگزاری میز نفتاین خبر به صورت اتوماتیک جمع آوری شده است در صورتی که منافاتی با قوانین دارد لطفا از طریق صفحه تماس با ما گزارش دهید.
