


✍️ سیامک مُهمدی/ یاداشت تحلیلی
جنگها همیشه فقط با تغییر مرزها، توازن نظامی یا معادلات سیاسی به پایان نمیرسند. گاهی مهمترین پیامد یک جنگ، تغییر محاسبات اقتصادی جهان برای چند دهه آینده است. آنچه امروز در تنگه هرمز و بازار جهانی انرژی جریان دارد، میتواند نمونهای از همین تحولات باشد؛ بحرانی که احتمالاً فراتر از نوسانات قیمت نفت و اختلال در صادرات انرژی، ساختار تجارت جهانی نفت و گاز را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
آژانس بینالمللی انرژی در گزارش چشمانداز جهانی انرژی ۲۰۲۶ که اخیرا منتشر شده، اختلال در جریان انرژی از تنگه هرمز را بزرگترین شوک عرضه انرژی در تاریخ جهان توصیف کرده است. مدیر اجرایی این آژانس، معتقد است بحران هرمز تهدیدی بیسابقه برای امنیت انرژی جهان ایجاد کرده؛ تهدیدی که ابعاد آن از شوکهای نفتی دهه ۱۹۷۰ راتر رفته است.
بر اساس این گزارش، اختلالات سال جاری تاکنون به از دست رفتن تجمعی ۲.۸ میلیارد بشکه نفت و ۶۰ میلیارد مترمکعب گاز از منطقه خلیج فارس منجر شده است. در اوج بحران نیز عرضه جهانی نفت روزانه ۱۶ میلیون بشکه و عرضه گاز حدود ۳۲۰ میلیون مترمکعب کاهش یافته است.
اما اهمیت واقعی این بحران در ارقام امروز خلاصه نمیشود؛ مسئله اصلی، تصمیماتی است که دولتها و شرکتهای بزرگ انرژی برای جلوگیری از تکرار چنین وضعیتی در آینده اتخاذ خواهند کرد.
۱. جهان در حال تضمین امنیت انرژی آینده است
پیش از بحران، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز عبور میکرد؛ مسیری که بخش مهمی از تجارت جهانی انرژی به آن وابسته بود.
اکنون این وابستگی به یک ریسک راهبردی تبدیل شده است.
آژانس بینالمللی انرژی از طرحهایی برای ایجاد حدود ۷ میلیون بشکه در روز ظرفیت جدید خطوط لوله انتقال نفت خبر میدهد که با هدف دور زدن تنگه هرمز در دست بررسی یا اجرا قرار دارند.
برآورد این آژانس نشان میدهد اجرای این پروژهها به حدود ۴۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری نیاز دارد و هزینه انتقال هر بشکه نفت صادراتی خاورمیانه را حدود ۲ دلار افزایش میدهد.
این ارقام از یک تغییر مهم در منطق اقتصاد انرژی حکایت دارند: بازار جهانی حاضر است برای کاهش ریسک ژئوپلیتیکی، هزینه بیشتری بپردازد.
در واقع، مسئله دیگر صرفاً ارزانترین مسیر انتقال نفت نیست؛ بلکه مسیری است که حتی در شرایط بحران نیز امکان استمرار صادرات را فراهم کند.
۲. پارادوکس ژئوپلیتیکی ایران
اینجا یکی از مهمترین پرسشهای راهبردی برای ایران شکل میگیرد.
موقعیت جغرافیایی ایران در مجاورت تنگه هرمز، همواره یکی از مؤلفههای مهم قدرت ژئوپلیتیکی کشور بوده است. با این حال، باید میان قدرت ناشی از موقعیت جغرافیایی و قدرت اقتصادی پایدار تفاوت قائل شد.
هرچه وابستگی جهان به یک مسیر انتقال بیشتر باشد، اهمیت راهبردی آن مسیر افزایش مییابد؛ اما اگر تداوم این وابستگی با ریسکهای جدی مواجه شود، بازیگران اقتصادی برای کاهش آن اقدام خواهند کرد.
این همان پارادوکسی است که ایران باید به آن توجه کند: مزیتی که در کوتاهمدت قدرت چانهزنی ژئوپلیتیکی ایجاد میکند، ممکن است در بلندمدت انگیزه سرمایهگذاری جهانی برای کاهش وابستگی به همان مزیت را افزایش دهد.
البته آژانس بینالمللی انرژی نیز تصریح میکند که امکان کاهش وابستگی به تنگه هرمز وجود دارد، اما حذف وابستگی به خاورمیانه بهعنوان یک منطقه انرژیخیز، واقعبینانه نیست. حتی در سناریوی کاهش شدید عبور نفت از هرمز تا کمتر از ۲ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۳۵ خاورمیانه همچنان بزرگترین صادرکننده نفت به بازارهای جهانی باقی خواهد ماند.
بنابراین، موضوع از دست رفتن اهمیت خلیج فارس نیست؛ بلکه تغییر شکل این اهمیت و بازتعریف مزیت رقابتی کشورهای منطقه است.
۳. ایران چقدر برای چنین روزی آماده است؟
یکی از نکات قابل تأمل در این بحران، وضعیت زیرساختهای صادراتی ایران است.
برای سالها، توسعه پایانه نفتی جاسک و خط لوله گوره به جاسک بهعنوان راهکاری برای کاهش وابستگی صادرات نفت کشور به تنگه هرمز مطرح بوده است.
اما واقعیت عملیاتی این پروژه با اهداف اولیه فاصله دارد. آژانس بینالمللی انرژی در برگه اطلاعاتی خود درباره تنگه هرمز، ظرفیت اسمی خط لوله جاسک را حدود یک میلیون بشکه در روز اعلام میکند، اما تأکید دارد که این مسیر عملاً هنوز به یک گزینه عملیاتی و پایدار صادرات نفت تبدیل نشده است.
این مسئله یک پرسش جدی درباره کیفیت برنامهریزی زیرساختی در صنعت نفت ایران ایجاد میکند: چرا پروژهای با چنین اهمیت راهبردی، نتوانسته متناسب با اهداف اولیه به ظرفیت عملیاتی و تجاری مورد انتظار برسد؟
https://petrocheminews.ir/?p=14382

