✍️ سیامک مُهمدی/ یادداشت تحلیلی
صنعت پتروشیمی ایران به‌واسطه برخورداری از منابع غنی نفت و گاز، یکی از مزیت‌های مهم اقتصادی کشور به شمار می‌رود؛ با این حال، بهره‌برداری حداکثری از این مزیت صرفاً با افزایش تولید و صادرات مواد اولیه محقق نمی‌شود. آنچه می‌تواند جایگاه این صنعت را در اقتصاد ملی ارتقا دهد، حرکت هدفمند از تولید محصولات پایه به سمت توسعه زنجیره ارزش، تولید محصولات پلیمری با ارزش افزوده بالاتر و تقویت صنایع پایین‌دستی است.
در این میان، صنعت پلیمر به دلیل گستردگی کاربرد در بخش‌های مختلف اقتصادی، از جمله ساختمان، خودرو، بسته‌بندی، لوازم خانگی، تجهیزات پزشکی و صنایع پیشرفته، ظرفیت قابل‌توجهی برای ایجاد ارزش افزوده، توسعه صادرات غیرنفتی و اشتغال‌زایی دارد. از این منظر، توسعه این صنعت نه‌تنها یک ضرورت صنعتی، بلکه راهبردی برای کاهش وابستگی اقتصاد به صادرات مواد خام و نیمه‌خام محسوب می‌شود.
بر اساس آمارهای موجود، ظرفیت اسمی تولید محصولات پلیمری کشور حدود ۹ میلیون تن در سال است؛ در حالی که میزان تولید واقعی در سال ۱۴۰۳ به حدود ۶ میلیون و ۹۶۰ هزار تن رسید. فاصله میان ظرفیت اسمی و تولید واقعی نشان می‌دهد که بخشی از توان تولیدی کشور به دلایلی همچون محدودیت تأمین خوراک، مشکلات عملیاتی، نوسانات بازار و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری به‌طور کامل مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. بنابراین، در کنار اجرای طرح‌های جدید، افزایش بهره‌وری و رفع موانع تولید در واحدهای موجود نیز باید در اولویت سیاست‌گذاری این صنعت قرار گیرد.
اهمیت توسعه زنجیره ارزش را می‌توان در تفاوت ارزش اقتصادی محصولات پایه پتروشیمی و فرآورده‌های پلیمری مشاهده کرد. بر اساس ارقام اعلام‌شده در شهریور ۱۴۰۴، ارزش برخی محصولات پایه حدود ۳۰۰ تا ۶۰۰ دلار به ازای هر تن برآورد می‌شد، در حالی که ارزش برخی محصولات پلیمری و فرآورده‌های با ارزش افزوده بالاتر از هزار دلار در هر تن فراتر می‌رفت. این اختلاف نشان می‌دهد که تبدیل مواد اولیه به محصولات پلیمری و تخصصی، می‌تواند فرصت قابل‌توجهی برای افزایش ارزش اقتصادی تولید و بهره‌برداری بیشتر از ظرفیت‌های صنعت پتروشیمی فراهم کند.
البته این ارقام به شرایط بازار در دوره پیش از جنگ و تحولات بعدی بازارهای جهانی مربوط می‌شود و نباید آنها را معادل قیمت‌های فعلی دانست. برای نمونه، در نرخ‌های منتشرشده در آبان ۱۴۰۵، قیمت اتیلن حدود ۸۴۰ دلار و پروپیلن حدود ۸۱۵ دلار به ازای هر تن گزارش شده است. در همین حال، قیمت برخی گریدهای پلیمری نیز در محدوده ۹۰۰ تا هزار دلار قرار دارد. این مقایسه نشان می‌دهد که قیمت مواد پایه و محصولات پلیمری متناسب با شرایط عرضه و تقاضا، نوع محصول و تحولات بازار جهانی تغییر می‌کند؛ با این حال، مزیت اصلی توسعه زنجیره ارزش همچنان در تبدیل مواد اولیه به محصولات تخصصی‌تر و برخوردار از ارزش افزوده بالاتر نهفته است.
بر همین اساس، افزایش ظرفیت تولید محصولات پلیمری یکی از محورهای مهم برنامه‌ریزی صنعت پتروشیمی کشور قرار گرفته است. طبق هدف‌گذاری‌های انجام‌شده، ظرفیت تولید این محصولات قرار است از حدود ۹ میلیون تن فعلی به ۱۶ میلیون تن تا پایان برنامه هفتم توسعه افزایش یابد. تحقق این هدف می‌تواند زمینه تقویت جایگاه ایران در بازارهای منطقه‌ای و جهانی را فراهم کند؛ با این حال، دستیابی به آن مستلزم تأمین پایدار خوراک، تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام، دسترسی به فناوری‌های روز و ایجاد تناسب میان ظرفیت تولید و نیاز بازار است.
در کنار ظرفیت‌سازی صنعتی، توسعه صنایع تکمیلی پلیمر نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. وجود بیش از ۱۵ هزار بنگاه کوچک و متوسط در صنایع تکمیلی پلاستیک و اشتغال حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در این بخش، نشان‌دهنده جایگاه مهم آن در اقتصاد و بازار کار کشور است. گستردگی این صنعت و ارتباط مستقیم آن با بخش‌هایی مانند ساختمان، خودرو، بسته‌بندی و لوازم خانگی، ظرفیت قابل‌توجهی برای ایجاد اشتغال، توسعه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط و افزایش ارزش افزوده داخلی فراهم کرده است.
در بخش طرح‌های توسعه‌ای نیز پروژه‌های متعددی با هدف افزایش ظرفیت تولید محصولات پلیمری و تکمیل زنجیره ارزش در حال اجرا هستند. از جمله این طرح‌ها می‌توان به پروژه پلی‌اتیلن سنگین سروش مهستان با پیشرفت فیزیکی ۹۴.۶۵ درصد، توسعه پلیمر کنگان با پیشرفت حدود ۳۰ درصد، طرح پلی‌اتیلن سبک خطی و سنگین نگین مهستان با پیشرفت ۷۷.۴۵ درصد و پروژه PDH-PP آلای مهستان با پیشرفت بیش از ۵۶ درصد اشاره کرد.
📌 ادامه این یادداشت را در وب سایت پتروشیمی‌نیوز بخوانید؛ petrocheminews.ir/?p=14099
